Sommige penselen zijn duidelijk beter voor bepaalde doeleinden dan andere, maar je kunt penselen ook op verschillende manieren gebruiken.

Een plat penseel is uitstekend om vlakken in te vullen met veel verf, maar door het platte eind een kwartslag te draaien kun je er ook heel goed rechte lijnen mee trekken. Haal een droog plat penseel met dezelfde houding langs het doek en je krijgt vage lijnen.

Ronde penselen eindigen in een scherpe punt op het uiteinde en zijn daarom heel goed om fijne details te schilderen. Maar net als bij andere penselen krijg je bredere streken door er meer op te drukken.

Kattentongen zijn net als platte penselen, ze zijn alleen aan alle kanten afgerond naar de punt toe. Deze penselen zijn handig om ronde vormen te maken, maar ook voor zachte effecten zoals wolken en bladeren van een boom kunnen ze heel fijn zijn. Als je geen scherpe randen wilt zijn ze ideaal.

Spalters zijn in feite platte penselen, maar hebben een korte platte steel. Ideaal voor het invullen van grote vlakken en voor het aanbrengen van vernis. Spalters kunnen ook veel makkelijker in een penselenwasser geklemd worden dan grote platte penselen.

Een waaierpenseel kan handig zijn voor het aanbrengen van textuur. Sommigen gebruiken ze om verf mee te verdoezelen en zachte randen aan te brengen.

Slepers zijn ronde penselen maar met veel langere haren. Ze zijn bedoeld om sterk verdunde verf met hele dunne lijnen aan te brengen.

Er zijn nog veel meer soorten penselen, maar bovenstaande types worden het meest gebruikt. Er zijn kunstenaars die alleen maar ronde penselen gebruiken of alleen platte penselen. Niemand kan voor jou bepalen wat voor jou het beste werkt, daarom zou ik adviseren in ieder geval van elk type een paar te proberen en te ervaren wat het beste bij je past.

Haartype

In het verleden werden penselen altijd gemaakt met dierenhaar. Tegenwoordig zijn de meeste penselen gemaakt met synthetisch haar, meestal een polyester. Voor acrylverf is synthetisch haar de beste keuze want deze verfsoort is alkalisch en dat corrodeert dierenharen.

Let wel dat marterharen penselen gemaakt worden op een zeer dieronvriendelijke wijze. Dit moet je niet willen. Synthetische penselen zijn tegenwoordig net zo goed van kwaliteit. Varkensharen penselen kunnen nog wel gebruikt worden; die zijn veel taaier dan andere harensoorten en omdat het van nature wisselvallig van structuur is maakt eigenlijk niet veel uit dat het slijt.

Slijtage

Voordat ik begon met schilderen had ik geen idee dat penselen na verloop van tijd vervangen moeten worden. Penselen slijten namelijk met gebruik. Ronde penselen verliezen vaak als eerste het scherpe uiteinde, en moeten vervangen worden voor een nieuw penseel voor de meest fijne details. Als je lang genoeg door gaat schilderen verandert een rond penseel in een mop of stippelaar. Zulke versleten penselen maken vaak de beste effecten.

Platte penselen en kattentongen worden in mijn ervaring vaak beter als ze slijten. Met meer slijtage worden de haren pluiziger en ruwer en kunnen ze meer verf en water opnemen. Ook voor tamponneren zijn versleten penselen vaak efficiënter en gelijkmatiger in verfafgifte.

Slijtage is sterk afhankelijk van hoe je een penseel gebruikt. Hoe ruwer de ondergrond en je manier van werken hoe harder ze slijten. Als je verf laat indrogen in de haren dan gaat een penseel erg snel achteruit.

Verf – water verhouding

De hoeveelheid verf op het penseel en hoeveel water je gebruikt om te verdunnen heeft een sterk effect op de penseelstreek. Bijna alle penselen zijn geschikt voor fijne details, zolang je het penseel goed vasthoud en de juiste hoeveelheid verf en water gebruikt.

En hetzelfde geldt voor zachte en vage streken. Als een penseel vrij droog is met weinig verf krijg je vage markeringen. Voeg meer water toe en je kunt als het ware glaceren. Voeg vervolgens meer verf toe en kunt dekkende streken zetten met scherpe randen.

De juiste hoeveelheid water en verf balanceren is een soort zwarte kunst. Je leert dit door te doen. Je kunt hier ook een persoonlijke voorkeur in hebben. Er zijn schilders die nooit water gebruiken en bij anderen druipt de verf regelmatig over het doek van het vele water alsof het aquarel is.

Toen ik zelf begon met schilderen maakt ik een penseel eerst nat, maar verder voegde ik nooit water toe. Tegenwoordig varieer ik de hoeveelheid water afhankelijk van welk effect ik wil creëren.

Verf kan verdund worden op het palet, maar de hoeveelheid water in het penseel heeft ook invloed op de penseelstreek. Vaak test ik even hoe een penseel verf afgeeft op het palet als ik precies moet werken.

Tamponneren

In plaats van een typische penseelstreek over het doek, kun je ook het penseel haaks op het doek steken, in de kunstwereld noemen we deze techniek tamponneren. Hiermee kun je onregelmatige effecten creëren, heel nuttig voor textuurwerk.

Tamponneren werkt vaak het beste met een droog penseel, vooral als de verf begint op te drogen. Door heel weinig verf te gebruiken kun je delen van een schilderij net iets vervagen, alsof er een mist overheen hangt. Het leent zich ook heel goed om randen zachter te maken, en voor zachte schaduwen, lichtstralen, dierenvachten, enz.

Als je wat verf neemt op een droog penseel en het vervolgens op een doekje of palet eerst grotendeels leeg dept verspreid het zich gelijkmatig door de haren van het penseel. Daardoor krijg je veel controle over de hoeveelheid verf die je aanbrengt met deze techniek. Wees er wel bewust van dat tamponneren een penseel hard doet slijten. De vorm zal ook deels verloren gaan. Ik heb zelf een aantal penselen die ik hier speciaal voor gebruik zodat de andere penselen gespaard blijven.

Schoonmaken

Verf moet uit een penseel gespoeld worden zodat het niet indroogt. Veel kunstenaars gebruiken daar twee potten met water voor; een met vuil water, en een met ‘schoon’ water. Eerst wordt een penseel goed gespoeld in het vuile water, en dat vuile water in het penseel wordt dan afgeveegd aan een handdoek. Herhaal dat een paar keer. Vervolgens doe je precies hetzelfde met de tweede pot met schoon spoelwater. Op deze manier heb je veel minder last van vervuilde water restanten in het penseel.

Zodra je klaar bent met schilderen moeten penselen extra goed schoongemaakt worden. Iedereen heeft hier weer een andere manier voor. Mijn eigen methode begint hetzelfde zoals hierboven beschreven, alleen herhaal ik het spoelen vaker.

Soms blijven er geharde stukjes verf uit de waterpotten vastplakken aan de haren van het penseel, daarom veeg ik ze na het spoelen ook nog aan alle zijden af aan een velletje van een keukenrol.

Daarna pak ik een penselen wasser, voeg een klein beetje groene zeep toe en vul het zover mogelijk met water. Alle gebruikte penselen worden in een penselen wasser geklemd en laat ze een paar uur weken. Als laatste stap spoel ik de penselen uit onder een kraan met water en leg ze horizontaal neer om te drogen.