De meeste kunstmaterialen zijn van zichzelf kleurloos. Ze krijgen pas kleur door de toevoeging van pigment. Pigment is een extreem fijn poeder van een heel specifiek materiaal met een hele specifieke kleur.

Wanneer je kunstmaterialen gebruikt - vooral bij verf - is het goed om te weten welke pigmenten er in zitten. Dat bepaalt namelijk een aantal eigenschappen.

Pigment eigenschappen

De transparantie, de lichtechtheid, de tint kracht, en het mengbereik worden allemaal bepaald door het pigment. En dan heb ik het alleen nog maar over acryl verf. Bij olieverf en aquarel worden ook de structuur van de verf, de reactie op de ondergrond, en de droogtijd beïnvloed door pigmentkeuze. Daarnaast bepaalt pigment ook de prijs van materialen en niet alle pigmenten zijn in alle merken en productlijnen beschikbaar.

Alle goede merken die verf verkopen voor kunstenaars hebben een label dat aangeeft welk pigment er in zit met een nummer. Bijvoorbeeld PY128. Dat staat voor Pigment Yellow 128. Of zoals PR101, dat staat voor Pigment Red 101. Door dit pigmentnummer op te zoeken via internet kun je heel veel eigenschappen achterhalen zonder eerst iets te hoeven kopen.

Maar niet alle kunstmaterialen hebben dit label. Kleurpotloden en pastel hebben dit bijvoorbeeld niet, en dat komt vooral omdat droge mediums een mengelmoesje van pigmenten bevatten. De beste verftubes daarentegen bevatten maar één enkel pigment.

Sommige pigmenten zijn heel goed in alle aspecten. Andere zijn duidelijk minder. Het meest wenselijke is een pigment dat de best mogelijke lichtechtheid heeft, het grootste mengbereik, de hoogste tint kracht, de laagste prijs en de beste beschikbaarheid zonder gevaar voor de gezondheid. Maar in de praktijk valt een of meer van die eigenschappen vaak tegen.

Lichtechtheid

De meeste pigmenten vervagen met de tijd door blootstelling aan zonlicht. Hoe beter de lichtechtheid van een pigment, hoe langer de kleur en dekking blijft zoals het is. Verftubes hebben bijna altijd een markering die aangeeft hoe goed of slecht de lichtechtheid is.

De mengingen zijn verdeeld over hoe belangrijk zoiets is. Tubes met de hoogste lichtechtheid zijn vaak prima en vervagen meestal niet zichtbaar tijdens een mensenleven. Maar als je echt zekerheid wilt dan moet je je eigen test doen.

Sommige fabrikanten testen zelf hun materialen en dus ook de lichtechtheid. Maar vaak noteren ze de globale lichtechtheid waardering waar een bepaald pigment bekend om staat. Zo’n waardering klopt niet altijd 100%.

Test methodes veranderen met de tijd, ze worden steeds beter. En pigmenten zelf worden ook doorontwikkeld. Er zijn voorbeelden van pigmenten die een aanzienlijke verbetering hebben doorgemaakt. Daarnaast is het medium ook van belang. Aquarel bijvoorbeeld is van nature minder goed lichtecht dan acryl.

Tint kracht

Hoe beter de tint kracht, hoe minder je nodig hebt van een pigment om de kleur van een mengsel te veranderen. De onderlinge verschillen van pigmenten kunnen heel klein zijn of juist heel groot met wel een factor van enkele tientallen in kracht. Met verloop van tijd wen je hier aan.

Mengbereik

Hoe groot het gedeelte is van de zichtbare kleuren die je kunt mengen met een pigment. Dit is deels afhankelijk van chemische eigenschappen, maar ook de tint heeft hier heel veel invloed op. Hoe dichter de tint van een pigment bij een primaire kleur ligt, hoe meer kleuren je er mee kunt mengen.

Het is altijd mogelijk verf te mengen maar je kunt de pigmenten niet meer scheiden zodra ze gemengd zijn.

Pigment eigenschappen hebben ook invloed op meng gedrag. Een transparant pigment heeft meestal een groter mengbereik dan een dekkend pigment. Maar vaak is het wel effectiever of zelfs noodzakelijk om dekkende verf te gebruiken, dus zowel transparante als dekkende pigmenten zijn nuttig.

Alle pigmenten zijn dekkend en transparant te gebruiken afhankelijk van hoe dik of dun je de verf aanbrengt. Veel verf pigmenten zijn transparant en erg donker, maar door wit te mengen met deze pigmenten worden ze lichter en meer dekkend. Kleur verzadiging van een pigment is altijd het hoogst rechtstreeks uit een verftube. Zodra je gaat mengen neemt de verzadiging af, al is het maar een klein beetje in het beste geval.

Prijs

Sommige pigmenten worden gemaakt met exotische en zeldzame materialen. Andere zijn moeilijker en duurder om te produceren. Dit heeft natuurlijk invloed op de prijs, maar je merkt dat alleen bij kunstenaars kwaliteit verf – die word verkocht in verschillende prijs klassen. Hoe duurder het pigment, hoe duurder de tube. Studieverf is altijd gelijk geprijsd.

Beschikbaarheid

De betere pigmenten worden ook het meeste verkocht en zijn dus het best beschikbaar, maar er zijn een paar uitzonderingen. Het is deels afhankelijk van de fabrikant, maar sommige pigmenten kunnen niet verwerkt worden in bepaalde producten. Er zijn bijvoorbeeld pigmenten die niet tegen de alkalische eigenschappen van acryl kunnen. Tegelijkertijd zijn er pigmenten die heel goed zijn in transparante wassingen zoals gebruikelijk voor aquarel maar slechter in mengsels met veel wit zoals veel voorkomt bij acryl.

Veiligheid

Het liefst wil je een pigment dat volledig veilig is maar in de praktijk is dit niet altijd haalbaar. Tegenwoordig hebben alle kunstenaarsmaterialen labels die aangeven of er mogelijk gevaarlijke stoffen in zitten.

De enige pigmenten die echt gevaar opleveren vandaag de dag zijn de cadmium en kobalt pigmenten. Die zijn overigens alleen beschikbaar in kunstenaars kwaliteit verf. Maar daar zijn ook weer veilige alternatieven voor die weliswaar niet exact hetzelfde zijn maar wel op bijna alle punten net zo goed.

Pigment productie en handel

Tegenwoordig wordt het meeste pigment synthetisch gemaakt in chemische fabrieken. Sterker nog, de oorspronkelijke manier van pigment winnen door ze uit de aarde te mijnen of uit insecten en planten te persen wordt steeds minder gebruikt. Moderne synthetische pigmenten zijn zuiverder van kleur, constanter van kwaliteit en minder duur om te produceren.

Maar de kunstsector is vrij klein. Fabrikanten van kunstmaterialen kopen de restjes van pigmenten in die de grotere industrieën gebruiken zoals de cosmetica sector, auto industrie (autolak), druksector, verf voor bouwwerken, industrieën die diverse materialen kleuren, etc. Als een bepaald pigment niet meer goed loopt en de productie stopt om welke reden dan ook dan kunnen de fabrikanten van kunstenaarsmaterialen daar niks tegen doen.

En dat gebeurt af en toe. Natuurlijke aarde pigmenten zoals rood ijzer oxide, geel ijzer oxide, rauwe sienna, rauwe omber en gebrande omber zullen verdwijnen. Voor die eerste drie zijn synthetische versies beschikbaar die in feite superieur zijn, maar als de voorraad van ombers op is komt er misschien nooit een vergelijkbaar alternatief. Dus als je die graag gebruikt wees gewaarschuwd want ze worden uitgefaseerd.

Sommige mensen denken dat je zelf pigment kunt maken. Realistisch gesproken is dat niet te doen. De meeste pigmenten - zeker de betere – worden gemaakt met exotische materialen die niet makkelijk te krijgen zijn en geproduceerd met ingewikkelde chemische processen. De kosten van het materiaal en de machines maakt dit alleen mogelijk voor hele grote bedrijven die pigment met duizenden tonnen produceert. Een volleerd chemicus met een lab zou thuis een paar pigmenten kunnen produceren, maar je kunt nooit de constante kwaliteit halen van grote pigment fabrikanten.